از دیدگاه قرآن

اسلام و تشویق به علم

مطلب دوم تشویق و تحریض فوق العاده ای است که قرآن و شخص پیغمبر به فراگرفتن علوم گوناگون نموده اند:
اولا، هیچ کتابی به اندازه قرآن از علم و علما، تجلیل و تعظیم نکرده است، در نخستین داستان قرآن، آدم برای تعلیم اسما و شرافت علم، مسجود ملائکه می شود، در قضیه داود و سلیمان، انواع نعمتهایی که به آن دو بخشیده شد، نام می برد و می گذرد، ولی به محض آنکه می گوید: به آن دو، علم دادیم، بلافاصله چنین می افزاید: «و آن دو گفتند: حمد خدایی را که ما را بر بسیاری «۱» از بندگان مؤمنش برتری بخشید.» و به تعبیرات گوناگون، علم را نور، حیات، بصیرت و جهل را ظلمت، مرگ و نابینایی نامیده است درک نشانه های قدرت و حکمت و رحمت خداوند را در آفرینش آسمان و زمین و اختلاف رنگها و زبانها و فهم آیات وحی را مختص علما دانسته است و در شهادت بر توحید، علما را بعد از خدا و فرشتگان اسم می برد و ترس از خدا را منحصر به علما و رفعت درجات را ویژه مرد ایمان و اهل علم می داند و بسیاری از این تجلیل و تمجیدها، تا آن جا که پروردگار عالم به قلم و نوشته سوگند یاد می فرماید.
ثانیا، در امر توحید و نبوت و معاد، به طوری که قبلا به تفصیل گفتگو کرده ایم، حقیقتا قرآن معجزه کرده است و نیازی به تکرار و تذکار نیست؛ فقط این نکته در این جا مجددا یادآوری می شود که در این هر سه موضوع، قرآن به آیات کونیه استدلال می فرماید و نکته لطیف و قابل دقت و تعمق این است که قرآن، مکرر فرمان «نظر کردن» در کاینات و در نفوس خود بشر و در سرنوشت گذشتگان می دهد.
فَلْیَنْظُرِ الْإِنْسانُ مِمَّ خُلِقَ، فَلْیَنْظُرِ الْإِنْسانُ إِلی طَعامِهِ، أَ وَ لَمْ یَنْظُرُوا فِی مَلَکُوتِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ، أَ فَلَمْ یَنْظُرُوا إِلَی السَّماءِ فَوْقَهُمْ کَیْفَ بَنَیْناها،
______________________________
(۱). یعنی آنها که علمشان به اندازه ما نیست.
وحی و نبوت در پرتو قرآن، ص: ۴۱۹
فَانْظُرْ إِلی آثارِ رَحْمَتِ اللَّهِ کَیْفَ یُحْیِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها و باز به تکرار زیاد أَ فَلَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ*، أَ فَلَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَیَنْظُرُوا کَیْفَ کانَ عاقِبَهُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ* و نیز به تکرار قُلْ سِیرُوا*، فَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ*، وَ فِی الْأَرْضِ آیاتٌ لِلْمُوقِنِینَ وَ فِی أَنْفُسِکُمْ، أَ وَ لَمْ یَتَفَکَّرُوا فِی أَنْفُسِهِمْ
در این آیات قرآن فرمان می دهد که آدمی در همه چیز نظر کند، بنگرد و بیندیشد که از چه آفریده شده، از آب پست خوار، تا وقتی انسان تمامی می شود و نیز در خوراکش، از دانه ای که در زمین است و چگونه سبز می شود و انواع خوراکها، از حبوبات و میوه ها و غیره برایش آماده می گردد. در آن سلطنت و قدرتی که آسمانها و زمین را می گرداند و در کیفیت بنای آسمان که چگونه با ستارگان درخشان، برای ناظران، زینت شده است و در آثار رحمت خداوند از نزول باران و زنده شدن زمین. و باز دستور سیر در زمین و نظر در فرجام کار گذشتگان و نیز در نشانه های حکمت و قدرت خداوند در زمین و در وجود انسان و تفکر در نفوس و روانها و در بسیاری از کاینات و موجودات دیگر آسمانی و زمینی، آفاقی و انفسی. آری با نظر و تدبر در این امور است که انسان خداشناس می شود و همچنین ایمان به معاد پیدا می کند و بعثت و نبوت را می پذیرد. و قبلا این مطالب را توضیح داده ایم.
منابع دانش
اما انتخاب لفظ «نظر» در آیات یاد شده، برای جامعیت این لفظ است، زیرا نظر، هم به معنی نگاه کردن و با تأمل در چیزی نگریستن است و هم به معنی تدبر و تفکر و سنجش و قیاس به کار بردن، و به طوری که قبلا گفته ایم: از اختصاصات قرآن این است که ممکن است لفظی را که دارای معانی متعدد است، یک جا در همه آن معانی به کار برد، این است که مسلمین، نخستین طایفه ای می باشند که در رشته های مختلف علمی، مشاهده و تجربه را به کار بردند و از این جهت حق بزرگی بر اروپا در پیشرفت علوم، بالاخص علوم طبیعی دارند. در صورتی که یونانیان چون فقط می خواستند از راه فکر و اندیشه- تئوری- حقایق علمی را اکتشاف نمایند، پیشرفتی در این گونه علوم که نیاز به مشاهده و تجربه داشت، نتوانستند حاصل نمایند. «۱»
______________________________
(۱). این مطلب را علامه اقبال پاکستانی، در مقاله روح فرهنگ اسلامی، در کتاب احیای فکر دینی، ص ۱۴۳ به بعد، تشریح و اثبات کرده است.
وحی و نبوت در پرتو قرآن، ص: ۴۲۰
آیا این خود یک معجزه علمی نیست که یک نفر امی، آن هم در محیط سراپا جهل و فساد، کلیدی برای فتح ابواب علوم در اختیار بشر گذارد که همه فلاسفه و دانشمندان جهان از آن غافل بودند و قرنها کلی بافی کردند. حتی تصریح نمودند که جزئی نه کاسب می تواند باشد و نه مکتسب. اما فرمان سیر در زمین و نظر در فرجام کار گذشتگان و نفوس آدمیان، منشأ پیدایش علوم تاریخ و روانی گردید. علامه اقبال منابع دانش بشری را که مورد توجه بسیار قرآن بوده است، سه تا می داند: «طبیعت» و «تاریخ» و «ریاضتهای درونی و آزمایشهای روانی.» آن گاه می گوید: «در پرتو استفاده از این سه منبع دانش و معرفت، روح اسلام به بهترین وجه و صورتی جلوه گر می شود.» «۱»
برگرفته از کتاب وحی و نبوت در پرتو قرآن نوشته آقای محمد تقی شریعتی

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *