از دیدگاه اهل بیت

علوم حقیقی و انسانی در روایات

علوم انبیا انسان ساز و مربوط به خود انسان است، در پرتو آنها است که سایر دانشها سودمند و نتیجه بخش می شود. «لکنت دونوئی» می گوید: «ترقی حقیقی انسان که می توان آن را با تکامل متصل ساخت، عبارت از تکمیل و بهتر ساختن خود انسان است، نه چیزهایی که موجب تکمیل افزاری می شود که او به کار می برد و یا آسایش مادی او را بیشتر می سازد. این رویه اخیر، رویه مادیون است و برای انسان اهانت آور می باشد، زیرا شریفترین صفات انسان را از نظر دور می دارد، تنها این صفات می توانند سعادتی را که در خور او است تأمین نمایند، یعنی سعادتی که از خوشی گاو نشخوار کننده بالاتر است.» «۱»
باید توجه داشت که ما نمی خواهیم بگوییم سایر دانشها لازم یا مفید نیست، به خصوص که موضوع بحث ما علوم سودمند بود، بلکه هر دانش و صنعتی که به جهتی از جهات نفعی به حال انسان داشته باشد، همگی لازمند. گفتگو در این است که نخست باید دید آن موجودی که می خواهد از آنها استفاده کند، کیست و چیست؟ اگر انسان است که هر گامی در راه خدمت به او برداشته شود خیر است، حسنه است؛ ولی اگر درنده ای شهوتران، جانی و تبهکار بود چطور؟ مثلا وسایط نقلیه از چهارپایان به ماشین و ترن و هواپیما رسیده است؛ اگر آدمی هم به همین نسبت تکامل می یافت، تناسب برقرار بود؛ اما هزارها گاو و گوسفند با کشتیهای بخاری و ترن و هواپیما حمل می شود، یا سگ و میمون را بر موشکها به فضا فرستادند، آیا این جانوران تغییر کردند، کمالی یافتند؟ عیسی بن مریم بر الاغ سوار می شد و دو نفری که هیروشیما را بمباران کردند، در هواپیما بودند، دانشمندان بزرگی که دنیا را به نور علم روشن کردند، از چراغهای پیه سوز استفاده می کردند، ولی سگهای ولگرد در خیابانها از چراغهای برق بهره مند می شوند و خلاصه مطلب اینکه انسانیت از این دانشها سودی نبرده، بلکه چون
______________________________
(۱). سرنوشت بشر، ص ۱۷۲٫
وحی و نبوت در پرتو قرآن، ص: ۳۰۹
به دست نااهل افتاده اند، زیان بسیار نیز از آنها به وی رسیده است و لیاقت نام علم را ندارند و ما دیدیم که «مترلینگ» گفته بود: در میان حشرات، معماران، مهندسین، علمای ریاضی، فیزیک، هندسه، طب، جراحی و بافندگی بزرگی وجود دارند که از همکاران خود در نسل انسان بسیار کاملتر و پیشرفته ترند.» «۱»
ملا در مثنوی به استناد حدیث نبوی که خلق عالم را سه دسته «فرشته، حیوان و انسان» می کند و می گوید: انسان ممکن است از فرشته برتر، یا از حیوان پست تر شود، چنین ادامه می دهد:
قسم دیگر با خران ملحق شدندخشم محض و شهوت مطلق شدند تا اینکه می گوید:
او ز حیوانها فزونتر جان کنددر جهان بار یک کاریها کند
جامه های زرکشی را بافتن درّها از قعر دریا یافتن
خرده کاریهای علم هندسه یا نجوم و علم طبّ و فلسفه
که تعلق با همین دنیی ستش ره به هفتم آسمان بر نیستش
این همه علم بنای آخور است که عماد بود گاو و اشتر است
بهر استیفای «۲» حیوان چند روزنام آن کردند این گیجان رموز
علم راه حق و علم منزلش صاحب دل داند آن را با دلش این جا است که انصافا در برابر حقانیت و عظمت اسلام، باید سر فرود آورد که حتی علوم انسان ساز انبیا را هم محتاج تزکیه می داند و در چند آیه که سخن از تعلیم کتاب و حکمت به میان می آید، نخست از تزکیه نام می برد.
برگرفته از کتاب وحی و نبوت در پرتو قرآن نوشته آقای محمد تقی شریعتی

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *